Theoretisch kader: Participatie als middel tot deelnemen en deelhebben

Participatie als democratisch uitgangspunt.

Participatie is een democratisch recht dat verankerd zit in heel wat humanitaire en wetgevende nota’s. Men spreekt hier bij over de ‘participatiesamenleving’.

Het kinderrechtenverdrag, de wet op de patiëntenrechten (2002), het participatiedecreet in de sport, jeugd en socio-culturele sector (2008) en ook het decreet preventieve gezinsondersteuning …zijn voorbeelden waarin participatie als principe mee opgenomen is in het wetgevend of regulerend kader van de sector en het beleid.

Het is een fundamenteel recht van alle personen om gehoord, gezien en betrokken te worden in zaken die verband houden met hun leefsituatie.

Participatie dient dus inclusief te zijn en een mogelijkheid te zijn die gecreëerd wordt voor alle stakeholders.

In deze visie is het zoeken van beleid en organisaties naar het creëren van mogelijkheden en ruimte voor (potentiële) gebruikers om hun stem en bijdrage te leveren aan de (te ontwikkelen) praktijken een inherent gegeven van kwalitatief aanbod.

Participatie draagt bij tot een betere samenleving

Participatie creëert draagvlak voor het beleid en de uitvoering er van (legitimatie) doordat dit middels een participatief proces in dialoog met de betrokkenen mee vorm gegeven wordt  en het af gestemd is op hun noden en behoeften.

De betrokkenheid van gebruikers op het maatschappelijk gebeuren, op de dienst- en hulpverlening, vergroot. Mensen worden versterkt in het opnemen van eigenaarschap, worden aangesproken om hun talenten in te zetten, krijgen ruimte om hun mening te delen. Dit bevordert sociale cohesie en werkt empowerend.

Participatieprocessen zijn gericht op het creëren van een rechtvaardige en sociaal warme maatschappij voor iedereen.

Participatie als deelnemen of 'passieve' participatie

Mensen participeren bewust of onbewust aan heel wat netwerken of diensten. Kinderen volgen onderwijs. Jonge ouders ontvangen een verpleegkundige van Kind en Gezin op huisbezoek…

Dit kan gaan om deelnemen aan formele structuren (zoals gebruik maken van overheidsdiensten) of informele netwerken (zoals leven in een bepaalde buurt).

Participatief werken vanuit deze kijk is er dan ook op gericht om de toegankelijkheid van deze netwerken in te schatten en te vergroten. Diversiteits- en inclusie- denken is daarbij onontbeerlijk. Het beleid is alert voor signalen van gebruikers en gaat daar mee aan de slag. Men bevraagt gebruikers actief rond hun noden en wensen, hun tevredenheid over het aanbod en men toetst hun perceptie rond het bestaande en mogelijks te ontwikkelen aanbod af in een continu proces.

Acties richten zich dan op het verbeteren van de bereikbaarheid, betaalbaarheid, begrijpbaarheid, beschikbaarheid en bruikbaarheid van diensten en aanbod.  Idealiter is er weinig voorgeprogrammeerd.

Onderzoek en acties rond participatie als deelnemen focussen zich vaak op een wel bepaald domein.

  • Maatschappelijke participatie: voorbeelden hierbij zijn inburgering, bewonersparticipatie, kleuterparticipatie, cultuurparticipatie…
  • Participatie gericht op zorg: acties gericht naar en voor kwetsbare groepen als zieken, allochtonen, mensen in armoede.
  • Arbeidsparticipatie: acties rond re-activatie, sociale activering van burgers…

Een kijk op participatie die enkel uitgaat van deelnemen is vrij eenzijdig en geeft te weinig erkenning aan de eigen kracht en zelfredzaamheid van burgers en maakt weinig gebruik van hun mogelijkheden tot zelfregie die een wezenlijk aspect zijn van een participatieve samenleving.

In deze visie bundelen overheid, organisaties en gebruikers in een dynamisch proces de krachten om een kwalitieitsvol antwoord te bieden op de ervaren noden.

Participatie als deelhebben of 'actieve' participatie'

Participatie als deelhebben, waarbij men mee beïnvloedt en bepaalt, omvat drie dimensies: participatief handelen, gebruikersparticipatie en beleidsparticipatie

In het omgaan met elkaar tijdens informele of formele praktijken, is er ruimte voor dialoog en gaat men uit van de principes ‘samen weten, samen denken en samen doen’ (= participatief handelen). Vanuit een goed geïnformeerd zijn komt men tot een gedragen vraagstelling waarmee men samen aan de slag gaat. De betrokkenheid van organisaties op de noden, mogelijkheden en talenten van de doelgroepgebruikers staat centraal in elke individueel of groepscontact .

Een proces van regelmatig aftoetsen van deze noden van (potentiële) gebruikers en van de tevredenheid met de aangeboden praktijken leidt tot resultaten die meegenomen worden in het verder ontwikkelen en aanpassen van het aanbod. Er is een voortdurende betrachting van een betere afstemming op en tevredenheid van de gebruikers (= gebruikersparticipatie).  

In elke fase van het ontwikkelen van aanbod creëert men gedragenheid door de betrokkenheid van gebruikers te stimuleren, hen te bevragen en inspraak te geven in het proces, de beslissingscyclus en de uitvoer van de praktijken en/of producten. Deze komen tot stand in co-creatie tussen beleid, gebruikers en stakeholders (= beleidsparticipatie). Gebruikers leveren een wezenlijke bijdrage aan het hele denk- en handelingsproces. Het beleid en de organisaties zijn ondersteunend en faciliteren. Zij kunnen dit rechtstreeks doen of via afvaardiging (bv. Door belangenverenigingen). Ze kunnen dit doen in het kader van pro-actief aangereikte mogelijkheden passend in hun organisatieopdracht of op vraag van gebruikers (burgerinitiatieven)

De intensiteit van de participatieve dialoog, de aandacht voor inclusie en de transparantie van het proces dragen bij aan de kwaliteit van het aanbod.

Meer weten: