Radicalisering is een proces

Groepsproces of individueel proces

Radicalisering kan een individueel proces zijn of een groepsproces. Bij dit laatste zijn jongeren in de eerste plaats op zoek naar een groep om bij te horen. De interesse in en het aannemen van radicaal gedachtegoed komt pas nadien. In een groepsproces kunnen betrokkenen elkaar wederzijds beïnvloeden, elkaars ideeën versterken en elkaar stimuleren om verder te radicaliseren. In de puberteit kunnen jongeren extra gevoelig zijn voor beïnvloeding en kunnen groepsdruk, de wens om ‘erbij te horen’ en schrik voor gezichtsverlies een belangrijke rol spelen. In andere gevallen gaat het om een individueel proces. De persoon is dan zoekend naar een kader dat betekenis kan geven voor het eigen leven. Deze persoon is niet zozeer op zoek naar een groep om bij te horen, maar wel naar zingeving, structuur, en normen en waarden.

Hoe komen jongeren in contact met radicaal gedachtegoed?

Niet zelden gaat het om een ‘bottum-up’ proces waarbij een jongere zelf op zoek gaat naar antwoorden op vragen rond zingeving of geloofsbeleving. Men spreekt dan van ‘zelfontbranding’ of ‘zelfrekrutering’. Internet en sociale media spelen daarbij dikwijls een belangrijke rol: de jongere gaat online op zoek naar informatie en komt in contact met radicale websites en met gelijkgestemde zielen op online fora. Via sociale media en filmpjes die oproepen tot de Jihad binnen de context van IS, worden jongeren aangespoord of opgeroepen om mee te strijden voor een ‘hoger doel’. Jongeren die als het ware zichzelf radicaliseren kunnen daarbij soms ook andere jongeren aanzetten en stimuleren om ook te radicaliseren. Een tweede mogelijkheid is dat het gaat het om ‘actieve rekrutering’ waarbij de jongere beïnvloed, geïndoctrineerd en geronseld wordt door een andere persoon. Dit kan een bekende zijn (vb. een vertrouwenspersoon) of een onbekende (vb. de jongere wordt aangesproken op straat of in de moskee).

In nog andere gevallen krijgt een jongere het radicale gedachtegoed mee via de opvoeding. De jongere groeit op in een gezin of omgeving waar radicale ideeën sterk leven.

Fasen van radicalisering

In de literatuur worden veelal vier fasen in het proces van radicalisering onderscheiden (Verhagen, Reitsma & Spee, 2010 en School & Veiligheid, z.j.).

  • In een eerste fase gaat het om een persoon of een groep die geconfronteerd wordt met negatieve ontwikkelingen die een potentiële voedingsbodem kunnen zijn voor radicalisering. Er zijn dus contextuele of persoonlijke factoren aanwezig die een risicofactor kunnen betekenen voor het ontwikkelen van radicaal gedachtegoed.
  • In een tweede fase gaat het om een persoon of groep die zoekende is (naar de eigen identiteit, naar zingeving, naar toekomstperspectief,…) en die in meer of mindere mate vatbaar is voor radicale ideeën.
  • In een derde fase gaat het om een persoon of een groep die geraakt wordt door radicaal gedachtegoed, al min of meer radicaliseert en dit gedachtegoed zelf mee begint te verspreiden.
  • In een vierde fase gaat het om een persoon of een groep die verder radicaliseert en die bereid is om ondemocratische middelen en geweld in te zetten om de vooropgestelde idealen te bereiken.

Radicalisering is een proces waarbij een individu een radicale gedachtegang ontwikkelt die in sommige gevallen kan leiden tot radicaal handelen (extremisme). Het gaat om een geleidelijke transformatie waarbij een individu eerst kritiek uit op de samenleving en op democratische waarden. Vervolgens neemt het individu een radicale gedachtegang aan en is er sprake van een vertrouwensbreuk tussen het individu en de samenleving. Uiteindelijk kan het individu overgaan tot extremisme en gewelddadige acties stellen. Niet iedereen die in een proces van radicalisering zit, zal uiteindelijk extremistische daden stellen. Er moet dan ook een onderscheid gemaakt worden tussen jongeren die vatbaar zijn voor radicale ideeën en jongeren die effectief naar Syrië vertrekken.

Het tempo waarop men het proces van radicalisering doorloopt, kan bovendien sterk verschillen. Bij sommige jongeren met interesse voor radicaal gedachtegoed is er sprake van een plotse stroomversnelling en een snelle bekering, toewijding of overgang tot handelen. Het proces van radicalisering verloopt dikwijls sneller wanneer een jongere weinig binding en een beperkt sociaal netwerk heeft. Maar dit is niet altijd het geval en de factoren die een rol spelen in het proces en het tempo van radicalisering, zijn voor elk individu verschillend. Radicalisering is dus een dynamisch, complex proces dat soms heel traag, en soms heel snel kan evolueren. Sommige personen die in een proces van radicalisering zitten, keren terug in fasen/stappen.