Radicalisering en de identiteitsontwikkeling van jongeren

De puberteit is een ingrijpende periode met grote lichamelijke en psychische veranderingen. De ontwikkelingsfase waarin jongeren zitten, wordt gekenmerkt door een emotionele rollercoaster, een gebrekkige impulsbeheersing en een soms verwarrende zoektocht naar de eigen identiteit. Jongeren gaan zich steeds meer richten op leeftijdsgenoten en gaan zich geleidelijk aan losmaken van hun ouders. Soms gaat dit gepaard met opstandig gedrag. Heel wat pubers vertonen in hun normale ontwikkeling wel eens radicaal gedrag. Dit maakt het niet gemakkelijk om in te schatten of er sprake is van een ‘normale koppige puber’ dan wel een zorgwekkend proces van radicalisering. In dit hoofdstuk wordt beknopt ingegaan op de verschillende uitdagingen waar jongeren in deze ontwikkelingsfase voor staan. In dat licht wordt vervolgens bekeken welke aantrekkingskracht radicaal gedachtegoed op jongeren kan hebben.

Hersenen in ontwikkeling

Van grofweg ongeveer 10 tot 25 jaar zijn jongeren in een ontwikkelingsfase die gekenmerkt wordt door het zoeken naar de eigen identiteit en naar eigen normen, waarden en opvattingen (vzw Motief, 2015 en Wienke & Ramadan in opdracht van het Nederlands Jeugdinstituut, 2011). Tijdens deze ontwikkelingsfase evolueert het hersengebied dat instaat voor rationeel denken langzamer dan andere hersengebieden. De precortex, het deel van de hersenen dat het mogelijk maakt om genuanceerd te denken, rationele beslissingen te maken en emoties te controleren, is veelal nog niet volgroeid voor het 25e levensjaar. De hersenen van jongeren missen daardoor de remmende invloed van controlegebieden. Daarbij is er een sterke stijging van de hormoonspiegels waardoor jongeren vaak hevige en snel wisselende emoties ervaren. Als gevolg daarvan maken jongeren tijdens deze leeftijdsfase vaak impulsieve beslissingen. Ze hebben moeite met het inschatten van langetermijngevolgen en zijn op zoek naar kicks en directe behoeftebevrediging. Ze kunnen soms volwassen en dan plots weer onredelijk emotioneel overkomen. Jongeren in deze ontwikkelingsfase voelen zich dikwijls snel aangevallen en hebben een beperkt relativeringsvermogen.

De ontwikkelingsopdrachten waar jongeren voor staan in combinatie met het gegeven dat de hersenen nog volop in groei zijn, maakt dat veel jongeren sterk beïnvloedbaar zijn. Ze zijn daardoor extra kwetsbaar of ‘vatbaar’ voor radicaal gedachtegoed. Jongeren in deze ontwikkelingsfase hebben volwassenen in hun omgeving nodig die hen ondersteunen en stimuleren om kritisch te leren nadenken, die hen wijzen op mogelijke gevolgen, die hen leren op een adequate manier emoties te uiten en te plaatsen, en die hen in contact brengen met andere denkbeelden en meningen.

Identiteitsvorming en zingeving

Jongeren staan voor de grote uitdaging om een eigen identiteit en levensstijl uit te bouwen. Ze zijn bezig met vragen als ‘wie ben ik?’, ‘hoe moet ik mij gedragen?’ en ‘wat vind ik belangrijk?’. Ze zijn zoekende naar eigen waarden en normen en naar een kader voor persoonlijke 18 zingeving. Ook breder gezien zijn jongeren en jongvolwassenen bezig met het ontwikkelen van een maatschappelijk ideologische visie. Daarbij spelen vragen zoals ‘hoe wil ik dat de wereld eruit ziet?’ en ‘wat vind ik rechtvaardig?’. Ten slotte willen jongeren ook hun plek vinden binnen een groter geheel en moeten ze een sociale identiteit uitbouwen. Relaties met vrienden en ‘bij een groep horen’ zijn voor veel jongeren heel belangrijk. Het opbouwen van een identiteit is een dynamisch proces dat gepaard gaat met zoeken, wisselen en uitproberen. Heel wat jongeren proberen verschillende stijlen en visies uit en kunnen daarbij plotseling wisselen tussen uitersten of extremen.

De zoektocht naar identiteit is voor elke jongere een opgave, en die opgave is er in de huidige samenleving zeker niet makkelijker op geworden. Door de individualisering en de vervaging van tradities wordt vandaag meer dan ooit verwacht om zelf vorm te geven aan het leven. Er kan minder worden teruggevallen op gebruiken die van generatie op generatie worden doorgeven of op door iedereen gedeelde normen en waarden. In de samenleving vandaag moet ieder voor zichzelf beslissen welke mening hij/zij toegedaan is, wat hij/zij belangrijk vindt en op welke manier hij/zij het leven wil inrichten. Dat vraagt bovendien om een identiteit die kan omgaan met al deze verschillen in de samenleving en met anders-zijn.

Voor jongeren kan de veelheid aan mogelijkheden een soort keuzestress met zich meebrengen. Sommige jongeren weten niet goed welke richting ze uit willen of voelen zich onzeker om zelf een keuze te maken. Om een positieve identiteit te kunnen uitbouwen, hebben jongeren nood aan bevestiging, waardering en een positief zelfbeeld. Jongeren moeten het gevoel krijgen aanvaard te worden zoals ze zijn. Ze verdienen de kans om verschillende standpunten en stijlen uit te proberen en mogen er niet op vastgepind worden als hun mening, uitspraken of acties tegenstrijdig zijn of snel wisselen. Ze hebben nood aan experimenteerruimte om gaandeweg hun eigen mogelijkheden, beperkingen en persoonlijkheid te leren kennen.

Door de toegenomen globalisering wordt een identiteit vandaag niet enkel meer bepaald door de positie in de eigen samenleving, maar ook door wat er op internationaal vlak gebeurt. Leden van een bepaalde religie worden steeds meer aangesproken als groep op globaal, internationaal vlak. Daardoor gaan personen zich ook met deze internationale groep identificeren en gaan ze op zoek naar een globaal referentiekader. Via internet en sociale media kunnen dagelijks ervaringen gedeeld en contacten gelegd worden. Dat kan aanleiding geven tot grote solidariteit en globale verbondenheid. Het kan er ook voor zorgen dat personen zich mee aangesproken voelen wanneer onrecht aangedaan wordt aan de internationale groep met wie ze zichzelf identificeren.

Opstandig gedrag

In hun zoektocht naar identiteit gaan jongeren dikwijls steeds meer aansluiting zoeken bij vrienden en leeftijdsgenoten. Ze gaan loskomen van hun ouders en gaan op zoek naar hun eigen mening en visie. Soms gaan ze zich verzetten tegen volwassenen in hun omgeving , tegen heersende normen en waarden in de samenleving, of tegen opgelegde verwachtingen. Heel wat ouders zitten tijdens deze fase met hun handen in het haar omwille van eindeloze 19 discussies met hun kind en het overtreden van regels. Jongeren testen graag grenzen uit, verkennen afwijkende standpunten, kunnen om de haverklap van mening veranderen en handelen geregeld impulsief en uitdagend. Ze kunnen soms riskant gedrag vertonen zonder te beseffen welke gevaren of gevolgen dit met zich mee kan brengen.

Opstandig gedrag is normaal en hoort bij een gezonde ontwikkeling. Wanneer moslimjongeren opstandig of radicaal gedrag vertonen, moet dit dus in de eerste plaats bekeken worden binnen een normale ontwikkelingsfase. Het kan niet de bedoeling zijn om alle keuzes en uitspraken van moslimjongeren met een argwanend oog te bekijken. Op die manier kunnen jongeren het gevoel krijgen dat er extra (onrechtvaardig) streng met hen wordt omgegaan en dat ze geen vertrouwen krijgen. Alle jongeren hebben in de eerste plaats veel bevestiging, waardering en kansen nodig om een positieve identiteit uit te bouwen.

Aantrekkingskracht van radicaal gedachtegoed

Wat heeft radicaal gedachtegoed jongeren te bieden? Of met andere woorden: wat trekt hen aan? Doordat jongeren nog niet goed genuanceerd kunnen denken, worden ze dikwijls aangetrokken tot extreme ideeën (zwart-wit denken). Radicaal gedachtegoed stelt duidelijke regels voorop rond wat goed en wat niet goed is. Dat kan jongeren een gevoel van rust geven. Men hoeft zelf geen keuzes te maken en kan terugvallen op de principes en regels die het radicale gedachtegoed vooropstelt. Daarin vindt men duidelijke handvaten rond hoe men zich moet gedragen en hoe men zijn leven dient in te richten.

Aansluiten bij een radicale groepering kan jongeren het gevoel geven ‘ergens bij te horen’. Ze maken deel uit van een groep en leren allerlei vrienden kennen die hun levensstijl en ideeën delen. Bij hen kunnen ze negatieve gevoelens, frustratie en verontwaardiging kwijt. Dit is zeker belangrijk voor jongeren die weinig houvast in hun omgeving vinden of die door de samenleving geconfronteerd worden met dubbele boodschappen van aanvaarding maar tegelijkertijd ook argwaan. Via de radicale groepering krijgt het leven plots betekenis: men maakt deel uit van een groter geheel en draagt bij aan een gemeenschappelijk, hoger doel. Het islamitisch radicaal gedachtegoed kan niet enkel als leidraad fungeren voor persoonlijke en sociale identiteit en zingeving, maar ook voor een maatschappelijke wereldvisie.