Maarten Vansteenkiste - Psychologische vitamines voor groei

In de boekhandel liggen talrijke boeken over wat ouders maar beter kunnen doen in de opvoeding.  Hoewel goedbedoeld kunnen ouders zich ook wel verward en zelfs onder druk gezet voelen door de grote hoeveelheid opvoedingstips. Deze extra druk is nu net wat ouders als kiespijn kunnen missen in een tijd waarin ze al 1001 zaken moeten combineren. We willen in deze bijdrage dan ook voor één keer geen waslijst van tips en tricks, maar wel enkele krachtige principes meegeven die elke ouder naar best vermogen kan proberen toe te passen. Twee vragen zijn essentieel: ten eerste, wat heeft een kind nodig om te ontwikkelen en groeien? Ten tweede, wat hebben ouders nodig om de groei van kinderen te ondersteunen?

Het ABC van groei

Misschien klinkt het wel gek, maar onderzoek toont aan dat het antwoord op deze beide vragen hetzelfde is. De voedingsstoffen die essentieel zijn voor de ontwikkeling van kinderen, zijn ook de voedingsstoffen die ouders toelaten om op een motiverende manier met hun kinderen om te gaan. Volgens de Zelf-Determinatie Theorie bestaan er drie dergelijke voedingsstoffen, ook wel psychologische basisbehoeften genoemd. De bevrediging ervan is fundamenteel voor het welbevinden van mensen, of ze nu oud of jong zijn, man of vrouw, opgroeien in Azië dan wel Zuid-Amerika of West-Europa. Net zoals kinderen voldoende eten, drinken en nachtrust nodig hebben om fysiek te groeien, zo hebben zij, maar ook hun ouders, nood aan deze drie voedingsstoffen om psychologisch te groeien. Het zijn noodzakelijke vitamines voor ouders en kinderen om goed in hun vel te zitten en het goed met elkaar te kunnen vinden.

Je kan het voor jezelf even nagaan: in welke omgeving voel jij je goed? Wanneer heb je het gevoel dat je jezelf kan ontplooien en kan ontwikkelen? Over verschillende culturen heen, blijken mensen op deze vragen dezelfde antwoorden te geven. Ze hebben behoefte aan een omgeving waarin ze zich verbonden weten met anderen, waarin ze zichzelf kunnen zijn en waarin ze zich bekwaam voelen om hun dagelijkse activiteiten uit te voeren. Een omgeving die tegemoet komt aan de behoeftes aan Autonomie, relationele verBondenheid en Competentie (te onthouden via het acroniem ABC) versterkt dus de groei.

Niet alleen volwassenen maar ook kinderen hebben deze drie vitamines nodig om zich optimaal te ontwikkelen. Het is belangrijk dat kinderen voelen dat er mensen rond hen zijn die om hen geven, met wie ze lief en leed kunnen delen, en bij wie ze voor steun terecht kunnen als het moeilijk loopt. Deze verbondenheid vormt een veilige haven, een emotioneel vangnet waarop ze in tijden van moeilijkheden kunnen terugvallen. Ook hebben kinderen de behoefte aan een plek waar ze volledig zichzelf kunnen en mogen zijn. Een plek waar ze de vrijheid ervaren om te zijn wie ze willen zijn en te doen wat ze zelf willen doen. Op deze manier kunnen ze hun talenten en interesses leren ontdekken en er naar handelen. Ten slotte is het belangrijk dat kinderen vertrouwen voelen in hun capaciteiten en kwaliteiten, zodat ze uitdagingen durven aangaan en daarbij de lat op haalbare hoogte plaatsen. Ze nemen hun leerproces in eigen handen en ontwikkelen geleidelijk nieuwe vaardigheden. In een behoefte-ondersteunende omgeving voelen mensen van alle leeftijden zich energieker en gelukkiger. Ze hebben het gevoel er zich ten volle te kunnen ontplooien en iets zinvols bij te dragen. Bovendien staan mensen in dergelijke omgeving meer open voor de visie van anderen. Kinderen, die in een behoefte-ondersteunend gezinsklimaat opgroeien, staan meer open voor wat hun ouders, leerkrachten, of vrienden hen vertellen en reageren minder weerspannig  en tegendraads op een verzoek.  

Zelfzorg van ouders

Deze vitamines zijn ook van essentieel belang voor de zelfzorg van ouders. Als deze vitamines voldaan zijn, dan voelen ouders zich niet enkel beter in hun vel, ze gaan ook op een andere manier om met hun kinderen. Stel je het volgende scenario voor. “Je had vandaag een vergadering waarbij een aantal zaken fout liepen. Jouw leidinggevende gaf achteraf aan meer verwacht te hebben en er ligt de komende dagen dus nog heel wat werk op de plank. Als je thuiskomt blijken je kinderen er een smeerboel van gemaakt te hebben.” Hoe reageer je op dat moment op je kinderen? Maar stel dat je leidinggevende zich in een gesprek na de vergadering geïnteresseerd afvroeg wat er volgens jou was fout gelopen en hoe je dit een volgende keer zou aanpakken, dan zou je waarschijnlijk anders reageren op de chaos thuis.

In het eerste geval zal je waarschijnlijk eerder de controle verliezen en boos worden op je kinderen, terwijl je in de tweede situatie meer energie hebt om in gesprek te gaan met je kinderen en op een constructieve wijze grenzen te stellen aan hun gedrag. Dat de aanpak van ouders verschilt van dag tot dag wordt ook bevestigd in onderzoek. Er bestaan dan wel verschillen tussen ouders, tegelijkertijd is het zo dat er veel variatie is van dag tot dag in de mate waarin ouders in de psychologische vitamines van hun kinderen voorzien. En deze variatie blijkt sterk samen te hangen met de mate waarin hun eigen basisbehoeftes ondersteund werden gedurende de dag. Met andere woorden, op dagen waarop we genoeg ruimte voelen om dingen te doen die we zelf waardevol en boeiend vinden, waarin we ons verbonden en gesteund voelen door onze collega’s of partner én waarin we ons bekwaam voelen om onze doelstellingen te realiseren, blijken we meer mentale ruimte te hebben om diezelfde basisbehoeften bij onze kinderen te ondersteunen! Op die dagen stellen we ons meer open en nieuwsgierig op. Zelfzorg voor ouders is dan ook essentieel. Een ouder die goed voor zichzelf zorgt investeert dus in activiteiten waarin deze vitamines in sterkere mate worden voldaan. Dergelijke ouders zoeken activiteiten uit die zij zelf leuk en waardevol vinden (autonomie), ze voeren activiteiten uit waarin zij zelf goed zijn of iets uit kunnen bijleren (competentie), of ze knopen een goed gesprek aan met anderen (verbondenheid).

In deze Week van de Opvoeding kan je als ouder dan ook eens de oefening maken om dagelijks bij jezelf na te gaan hoe het gesteld is met jouw vitamines voor groei. Je bewust worden van het feit dat je gedurende de dag een tekort aan vitamines hebt ervaren kan reeds helpen om je geduld te bewaren en niet door je eerste en meest negatieve emoties te laten leiden in de omgang met je kinderen. Misschien kan je zelfs proberen om je vitaminetekort nog voor een deel recht te zetten door ’s avonds iets te doen wat aansluit bij je behoeftes en wat je wel energie geeft. Dat is niet vanzelfsprekend maar wel een poging waard. Want deze zelfzorg komt de communicatie met je kinderen en de sfeer in het gezin ten goede! Ook jouw kinderen profiteren dus van jouw zelfzorg!

Voeg een nieuwe reactie toe

Maarten Vansteenkiste
Maarten Vansteenkiste
ugent

Dr. Joke Verstuyf; Prof. Dr. M. Vansteenkiste & Prof. Dr. B. Soenens, auteurs van het boek ‘Vitamines voor groei: Ontwikkeling voeden vanuit de zelfdeterminatietheorie’ (ACCO)

Vakgroep ontwikkelings-, persoonlijkheid- en sociale psychologie, Ugent